Divan Şiirinde Nazım Biçimleri: Gazel, Kaside, Rubai, Mesnevi
Divan şiiri, yaklaşık 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ortalarına kadar saray ve şehir çevrelerinde gelişen, aruz ölçüsü ve beyit nazım birimiyle yazılan klasik şiirimizdir. Dili Arapça ve Farsça kelimelerle zenginleşmiş, mazmun adı verilen kalıplaşmış imgeler kullanmıştır.
Beyitle kurulan biçimler
Gazel
Divan şiirinin en sevilen biçimidir. Genellikle 5–15 beyitten oluşur. Konusu çoğunlukla aşk, şarap, güzellik ve tasavvuftur. Uyak düzeni aa / ba / ca / da…’dır.
- Matla: Kendi içinde uyaklı ilk beyit.
- Makta: Şairin mahlasını söylediği son beyit.
- Beytü’l-gazel / şah beyit: Gazelin en güzel beyti.
Kaside
Din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan uzun şiirlerdir (genellikle 33–99 beyit). Uyak düzeni gazelle aynıdır. Bölümleri: nesib (giriş, tasvir), girizgâh (geçiş), methiye (övgü), fahriye (şairin kendini övmesi) ve dua.
Mesnevi
Her beyti kendi içinde uyaklı (aa / bb / cc) olan, uzun hikâyeleri anlatmaya uygun biçimdir. Beyit sayısı sınırsızdır; aşk hikâyeleri, dinî ve ahlaki öğütler mesneviyle anlatılmıştır.
Dörtlükle kurulan biçimler
Rubai
Tek dörtlükten oluşan, felsefi ve tasavvufi düşüncelerin yoğun biçimde söylendiği şiirdir. Uyak düzeni aaxa‘dır ve kendine özgü aruz kalıplarıyla yazılır.
Tuyuğ
Türklere özgü, tek dörtlüklü, aruzun “fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbıyla yazılan biçimdir. Uyak düzeni aaxa‘dır.
Şarkı
Bestelenmek amacıyla yazılan, genellikle 3–5 dörtlükten oluşan biçimdir. Her dörtlüğün tekrarlanan dizesine nakarat denir. Divan şiirinin en yerli ve en müzikal biçimlerinden biridir. Bkz. Türk müziğinde şarkı formu.
Bent esaslı biçimler
Terkib-i bent ve terci-i bent bentlerden; müstezat ise uzun dizelerin ardına eklenen kısa dizelerden oluşur. Murabba dörtlük, muhammes beşlik, müseddes altılık bentlerle yazılır.
| Biçim | Birim | Uyak | Konu |
|---|---|---|---|
| Gazel | Beyit | aa ba ca | Aşk, şarap, tasavvuf |
| Kaside | Beyit | aa ba ca | Övgü |
| Mesnevi | Beyit | aa bb cc | Uzun hikâye |
| Rubai | Dörtlük | aaxa | Felsefe, tasavvuf |
| Şarkı | Dörtlük | aaaa bbba | Aşk, eğlence |






Bir yanıt yazın